Αθανάσιος Γ. Κοκολάκης, Χειρουργός Μαστού, MD, PhD: "Ο προληπτικός έλεγχος του μαστού είναι το σημαντικότερο
δώρο που μπορεί να προσφέρει μία γυναίκα στον εαυτό της" (Δείτε ολόκληρη την συνέντευξη που δόθηκε στον δημοσιογράφο Κώστα Μαυρίδη)
Ερώτηση: Ο Οκτώβριος είναι ο μήνας αφιερωμένος στην πρόληψη του καρκίνου του μαστού. Πόσο σημαντικός είναι ο τακτικός προληπτικός έλεγχος και από ποια ηλικία πρέπει να ξεκινά;
Ο προληπτικός έλεγχος του μαστού είναι το σημαντικότερο δώρο που μπορεί να προσφέρει μία γυναίκα στον εαυτό της. Η πρόληψη αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα όπλα που διαθέτει η ιατρική επιστήμη για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Ειδικότερα, στον καρκίνο του μαστού, όταν πρόκειται για εύρημα του προληπτικού ελέγχου, η ίαση επιτυγχάνεται στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, αποφεύγοντας, μάλιστα, τις περισσότερες φορές, μακροχρόνιες θεραπείες.
Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες, ο πρώτος προληπτικός απεικονιστικός έλεγχος με υπερηχογράφημα μαστών πρέπει να γίνεται, το νωρίτερο, στην ηλικία των 25 ετών και να επαναλαμβάνεται το πολύ άλλες 2 φορές μέχρι την ηλικία των 30, εφόσον δεν υπάρχουν ειδικά ευρήματα. Από την ηλικία των 30 ετών συστήνεται ο ετήσιος υπερηχογραφικός έλεγχος και κλινική εξέταση από ειδικό χειρουργό μαστού – μαστολόγο κάθε 1 με 3 έτη, ανάλογα με τα ευρήματα. Η πρώτη μαστογραφία, η λεγόμενη μαστογραφία «αναφοράς», που σκοπό έχει να απεικονιστεί ο φυσιολογικός νεανικός μαστός και να χρησιμοποιηθεί ως μέτρο σύγκρισης για αυτές που θα ακολουθήσουν μετά την ηλικία των 40, προτείνεται να πραγματοποιείται μεταξύ των ηλικιών 35 και 40. Σε ηλικίες άνω των 40 ετών ξεκινά ο τυπικός προληπτικός έλεγχος που πρέπει να επαναλαμβάνεται σε ετήσια βάση, με μαστογραφία, υπερηχογράφημα μαστών και κλινική εξέταση. Ο προληπτικός έλεγχος περιλαμβάνει και μηνιαία αυτοεξέταση, ανεξάρτητα από την ηλικία της γυναίκας.
Ερώτηση: Ποιες είναι οι βασικές εξετάσεις που πρέπει να κάνει μια γυναίκα για την έγκαιρη διάγνωση; Πότε προτείνεται μαστογραφία και πότε υπέρηχος;
Οι βασικές απεικονιστικές εξετάσεις που αφορούν τον μαστό είναι η ψηφιακή μαστογραφία και το υπερηχογράφημα μαστών.
Ο προληπτικός έλεγχος περιλαμβάνει περιοδικό απεικονιστικό έλεγχο (βασική εξέταση είναι η μαστογραφία και συμπληρωματική εξέταση το υπερηχογράφημα μαστών), επίσκεψη σε ειδικό μαστολόγο για κλινική εξέταση, καθώς και αυτοεξέταση σε μηνιαία βάση. Άλλες απεικονιστικές εξετάσεις, όπως η τρισδιάστατη (3D) μαστογραφία (γνωστή και ως τομοσύνθεση) και η μαγνητική τομογραφία μαστών, χρησιμοποιούνται σε ειδικές περιπτώσεις, όπως σε γυναίκες με εξαιρετικά πυκνή σύσταση μαστών ή σε γυναίκες με αυξημένο, σε σχέση με το γενικό πληθυσμό, κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού και πάντα αφού συμβουλευτούν ειδικό χειρουργό μαστού – μαστολόγο.
Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες, ο προληπτικός έλεγχος για γυναίκες 25 – 40 ετών
περιλαμβάνει κλινική εξέταση, σε συνδυασμό με ένα υπερηχογράφημα μαστών ανά 1 – 3 χρόνια. Σε ηλικίες άνω των 40 ετών, ξεκινάει ο τυπικός προληπτικός έλεγχος που πρέπει να επαναλαμβάνεται σε ετήσια βάση με μαστογραφία,
υπερηχογράφημα μαστών και κλινική εξέταση. Ο προληπτικός έλεγχος
περιλαμβάνει και μηνιαία αυτοεξέταση, ανεξάρτητα από την ηλικία της γυναίκας.
Παρά τις διχογνωμίες που υπάρχουν στην επιστημονική κοινότητα, προτείνεται να
γίνεται μία μαστογραφία αναφοράς στην ηλικία των 35 ετών περίπου.
Ερώτηση: Υπάρχουν κατηγορίες γυναικών που θεωρούνται πιο ευάλωτες στον καρκίνο του μαστού; Τι επιπλέον μέτρα πρόληψης προτείνετε σε αυτές;
Γυναίκες με υψηλό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού θεωρούνται οι γυναίκες με κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου μαστού >20% για το υπόλοιπο της ζωής τους, γυναίκες με ιστορικό ακτινοθεραπείας του θωρακικού τοιχώματος σε ηλικία μεταξύ 10 και 30 ετών, με παρουσία άτυπων αλλοιώσεων (λοβιακό καρκίνωμα in situ, άτυπη λοβιακή υπερπλασία, άτυπη επιθηλιακή υπερπλασία των πόρων κ.α.) σε προηγούμενη βιοψία, γυναίκες με γνωστή παθογόνο μετάλλαξη για κληρονομούμενο καρκίνο μαστού, με οικογενειακό ιστορικό παθογόνου μετάλλαξης για κληρονομούμενο καρκίνο μαστού, με βαρύ οικογενειακό ιστορικό και υποψία παρουσίας παθογόνου μετάλλαξης για κληρονομούμενο καρκίνο μαστού.
Ο προληπτικός έλεγχος στις ομάδες υψηλού κινδύνου ξεκινάει σε μικρότερη ηλικία. Η κλινική εξέταση προτείνεται να ξεκινάει με το χαρακτηρισμό της γυναίκας «ως υψηλού κινδύνου», αλλά όχι νωρίτερα από την ηλικία των 21 ετών και να επαναλαμβάνεται κάθε 6-12 μήνες. Στη θέση της μαστογραφίας προτείνεται η μαστογραφία με τομοσύνθεση (3D μαστογραφία) σε ετήσια βάση, ιδιαίτερα σε πυκνούς μαστούς, ο μαστογραφικός δε έλεγχος ξεκινάει σε ηλικία 10 έτη μικρότερη από την ηλικία διάγνωσης της νεότερης κοντινής συγγενούς με καρκίνο μαστού ή στην ηλικία των 40 ετών (επιλέγεται η μικρότερη από τις δύο ηλικίες, αλλά όχι νωρίτερα από την ηλικία των 30 ετών). Επιπλέον, προστίθεται ως απεικονιστική εξέταση η μαγνητική τομογραφία (MRI) μαστών. Ο έλεγχος με μαγνητική τομογραφία είναι ετήσιος, στο 6μηνο ανάμεσα στους μαστογραφικούς ελέγχους. Ξεκινάει σε ηλικία 10 έτη μικρότερη από την ηλικία διάγνωσης της νεότερης κοντινής συγγενούς με καρκίνο μαστού ή στην ηλικία των 40 ετών (επιλέγεται η μικρότερη από τις δύο ηλικίες αλλά όχι νωρίτερα από την ηλικία των 25 ετών). Εναλλακτικά, σε γυναίκες που δεν μπορούν να υποβληθούν σε μαγνητική τομογραφία, προτείνεται η μαστογραφία με σκιαγραφικό ή η μοριακή απεικόνιση του μαστού.
Ερώτηση: Πόσο ρόλο παίζει η κληρονομικότητα και ποια είναι η σημασία των γονιδιακών ελέγχων, όπως για τα γονίδια BRCA1 και BRCA2;
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο σποραδικός καρκίνος του μαστού, γυναίκες δηλαδή χωρίς κάποιο ιστορικό, αντιπροσωπεύει το 80 – 85% των περιπτώσεων, ενώ ο κληρονομούμενος καρκίνος μόνο το 15 – 20%.
Ο καρκίνος του μαστού που οφείλεται στις μεταλλάξεις των γονιδίων BRCA1/2 είναι ο πιο συχνός κληρονομικός καρκίνος. Τα γονίδια BRCA1/2, στην πραγματικότητα, είναι γονίδια που καταστέλλουν τη δημιουργία καρκίνου. Ο ρόλος τους είναι να ελέγχουν την κυτταρική διαίρεση και να αποτρέπουν τα κύτταρα να αναπτύσσονται και να διαιρούνται ανεξέλεγκτα. Επιπλέον, ελέγχουν την αντιγραφή του DNA και το μηχανισμό επιδιόρθωσής του. Όταν τα γονίδια αυτά χάσουν την ακεραιότητα στη δομή τους, έχουν δηλαδή υποστεί μετάλλαξη, καταστρέφεται ο μηχανισμός επιδιόρθωσης των βλαβών του DNA, χάνεται ο έλεγχος του κυτταρικού πολλαπλασιασμού και ευνοείται η ανάπτυξη καρκίνου.
Μια παθογόνος παραλλαγή του BRCA1 ή του BRCA2 γονιδίου μπορεί να κληρονομηθεί από οποιονδήποτε γονέα. Ο απόγονος ενός γονέα που έχει οποιαδήποτε μετάλλαξη σε ένα από αυτά τα γονίδια, έχει 50% πιθανότητα να κληρονομήσει τη μετάλλαξη. Οι κληρονομικές μεταλλάξεις υπάρχουν από τη γέννηση σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Καρκίνοι που σχετίζονται με μετάλλαξη στο BRCA1 γονίδιο είναι ο καρκίνος του μαστού σε γυναίκες (55-72%), καρκίνος ωοθηκών (39-44%), καρκίνος εντέρου (10-15%), καρκίνος μαστού σε άνδρες (1-5%) και καρκίνος παγκρέατος (2-3%). Καρκίνοι που σχετίζονται με μετάλλαξη στο BRCA2 γονίδιο είναι ο καρκίνος του μαστού σε γυναίκες (45-69%), καρκίνος ωοθηκών (17%), καρκίνος προστάτη (15-25%), καρκίνος μαστού σε άνδρες (5-10%), καρκίνος παγκρέατος (3-5%) και μελάνωμα (3-5%).
Γονιδιακός έλεγχος προτείνεται όταν υπάρχουν δύο ή περισσότεροι 1ου βαθμού συγγενείς, είτε από πατέρα, είτε από μητέρα με καρκίνο μαστού πριν την εμμηνόπαυση, σε καρκίνο του μαστού σε νεαρή ηλικία, μικρότερη των 45 ετών, σε αμφοτερόπλευρο καρκίνο μαστού πριν την εμμηνόπαυση, σε καρκίνο ωοθηκών, σε άνδρα με καρκίνο μαστού και σε άτομα με συγγενείς φορείς μεταλλάξεων στα BRCA1/2 γονίδια.
Ερώτηση: Πέρα από τον προληπτικό έλεγχο, τι μπορεί να κάνει μια γυναίκα στην καθημερινότητά της για να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού;
Η πρόληψη, όσον αφορά τον καρκίνο του μαστού, επηρεάζεται και από περιβαλλοντικούς παράγοντες, οπότε αφορά και την καθημερινότητα μιας γυναίκας. Η σωστή, υγιεινή διατροφή ωφελεί και στην περίπτωση του καρκίνου του μαστού και περιλαμβάνει καθημερινή κατανάλωση φρέσκων φρούτων και λαχανικών, αντικατάσταση των λιπαρών ουσιών με ελαιόλαδο, κατανάλωση λευκής πρωτεΐνης (ψάρια και κοτόπουλο) τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα, περιορισμό της κατανάλωσης κόκκινης πρωτεΐνης (κρέας) και των παραγώγων της (ιδιαίτερα των αλλαντικών), κατανάλωση σε εβδομαδιαία βάση οσπρίων και δημητριακών, μη επεξεργασμένων κατά προτίμηση, μείωση της κατανάλωσης αλκοόλ, αποφυγή των λιπαρών οξέων, όπως τα τηγανητά φαγητά, το fast food και οι προπαρασκευασμένες τροφές. Η τακτική άσκηση που εξασφαλίζει σωστό σωματικό βάρος, ευεξία και σωστή καρδιαγγειακή λειτουργία, θωρακίζει το σώμα ενάντια στην καρκινογένεση. Σε όλα αυτά θα μπορούσε κανείς να προσθέσει την αποτελεσματική αντιμετώπιση των έντονα στρεσογόνων καταστάσεων της καθημερινότητας και την καλή ποιότητα ύπνου, ως βασικούς παράγοντες ενάντια στον καρκίνο. Εν κατακλείδι, αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς ότι η πρόληψη, που είναι συνδυασμός των ατομικών συνηθειών και των δυνατοτήτων που προσφέρει η σύγχρονη ιατρική μπορεί να κάνει κάθε γυναίκα πιο δυνατή από τον καρκίνο, να εξασφαλίσει υγεία και απρόσκοπτη συνέχεια στις οικογενειακές, εργασιακές και κοινωνικές υποχρεώσεις της.
Ερώτηση: Τα τελευταία χρόνια η ιατρική έχει εξελιχθεί εντυπωσιακά. Ποιες είναι οι πιο σύγχρονες τεχνικές διάγνωσης ή θεραπείας που εφαρμόζονται σήμερα στον τομέα της μαστολογίας;
Πράγματι, η εξέλιξη της ιατρικής, ιδιαίτερα στο πεδίο του μαστού υπήρξε και συνεχίζει να είναι εντυπωσιακή. Τεχνικές απεικόνισης του μαστού, πέραν της ψηφιακής μαστογραφίας και του υπερηχογραφήματος μαστών, όπως η τρισδιάστατη (3D) μαστογραφία ή τομοσύνθεση, η μαστογραφία με σκιαστικό, οι μεγεθυντικές/εντοπιστικές λήψεις, ο τρισδιάστατος αυτοματοποιημένος υπέρηχος, η μαγνητική μαστών (MRI) και όλες οι παραπάνω σε συνδυασμό με την ταχέως αναπτυσσόμενη τεχνητή νοημοσύνη συντελούν στην ανεύρεση, νωρίτερα, όλο και πιο μικρών και πρώιμων όγκων, επιτυγχάνοντας την επιθυμητή πλήρη ίαση, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, αποφεύγοντας, μάλιστα, τις περισσότερες φορές, μακροχρόνιες θεραπείες.
Παράλληλα, η εντυπωσιακή εξέλιξη της ιατρικής στην αντιμετώπιση του καρκίνου, ιδίως του μαστού, που αφορά είτε τις συστηματικές θεραπείες (χημειοθεραπεία, ορμονοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, στοχευμένη θεραπεία), είτε την ακτινοθεραπεία, είτε τις χειρουργικές επεμβάσεις, με νέες ογκοπλαστικές μεθόδους, οι οποίες επιτρέπουν την αφαίρεση ευμεγέθων όγκων, σε υγιή όρια και με ογκολογική ασφάλεια, καταφέρνοντας να διατηρηθεί ο μαστός και μειώνοντας σε μεγάλο ποσοστό τις μαστεκτομές, αλλά και με άριστο κοσμητικό αποτέλεσμα, μας επιτρέπει να ατενίζουμε με μεγάλη αισιοδοξία το μέλλον, σε ό, τι αφορά στην αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού.
Ερώτηση: Πώς η τεχνητή νοημοσύνη και η ψηφιακή μαστογραφία συμβάλλουν στη βελτίωση της διάγνωσης;
Η ψηφιακή μαστογραφία αποτελεί την εξέταση «εκλογής» για τον έλεγχο των μαστών, ωστόσο υπάρχουν περιπτώσεις, όπως σε εξαιρετικά πυκνούς μαστούς, που έχει χαμηλή ευαισθησία, οπότε απαιτούνται συμπληρωματικές εξετάσεις, όπως το υπερηχογράφημα μαστών, για να ολοκληρωθεί ο έλεγχος. Η τεχνητή νοημοσύνη, αποτελεί ένα ταχέως αναπτυσσόμενο πεδίο στον προληπτικό έλεγχο του μαστού, και μελλοντικά, πιθανώς να αποτελέσει πολύτιμο και αναπόσπαστο κομμάτι του απεικονιστικού ελέγχου του μαστού, ώστε να διαγιγνώσκεται ο καρκίνος σε ακόμα πιο πρώιμα στάδια και να αυξάνεται ακόμα περισσότερο η πιθανότητα πλήρους ίασης.
Ερώτηση: Στις περιπτώσεις όπου εντοπίζεται κακοήθεια, πόσο έχει βελτιωθεί η πρόγνωση χάρη στις νέες θεραπείες και τις ελάχιστα επεμβατικές τεχνικές;
Η πρόληψη αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα όπλα που διαθέτει η ιατρική επιστήμη για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Ειδικότερα, στον καρκίνο του μαστού, όταν πρόκειται για εύρημα του προληπτικού ελέγχου, η ίαση επιτυγχάνεται στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, αποφεύγοντας, μάλιστα, τις περισσότερες φορές, μακροχρόνιες θεραπείες. Η εφαρμογή προγραμμάτων προληπτικού ελέγχου στο γενικό πληθυσμό έχει μειώσει τη θνητότητα από τον καρκίνο του μαστού κατά 40%. Στο γεγονός αυτό καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η βελτίωση των απεικονιστικών μεθόδων, που επιτρέπει την ανίχνευση πολύ μικρών όγκων ή πρώιμων μορφών καρκίνου, καθώς και η εξέλιξη της ογκολογίας και της χειρουργικής του μαστού. Πρέπει να τονιστεί ότι για την επίτευξη της βέλτιστης εξατομικευμένης θεραπείας σε κάθε ασθενή, απαιτείται η διενέργεια του Ογκολογικού Συμβουλίου, η συνεργασία δηλαδή, πολλών κατάλληλων ειδικοτήτων. Η επανάσταση στην αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού, έχει ξεκινήσει από τα «φάρμακα», δηλαδή από τις συστηματικές θεραπείες (χημειοθεραπεία, ορμονοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, στοχευμένη θεραπεία), οι οποίες έχουν φτάσει στο σημείο να «εξαφανίζουν» τύπους καρκίνου που στο παρελθόν φάνταζαν ανίατοι. Σε ό,τι αφορά στο δικό μας κομμάτι, στο επεμβατικό, έχουν αναπτυχθεί ογκοπλαστικές μέθοδοι (αφαίρεση τμήματος μαστού και ανάπλασή του με τοπικούς κρημνούς ή κρημνούς από το θωρακικό τοίχωμα), οι οποίες συντελούν στην αφαίρεση ευμεγέθων όγκων, σε υγιή όρια και με ογκολογική ασφάλεια, καταφέρνοντας να διατηρηθεί ο μαστός και μειώνοντας σε μεγάλο ποσοστό τις μαστεκτομές, αλλά και με άριστο κοσμητικό αποτέλεσμα, δημιουργώντας «αόρατες» ουλές (περιθηλαία) ή «κρυμμένες» ουλές (κάτω ημιμόριο μαστού, υπομαστική αύλακα, περιοχή στηθόδεσμου). Ένα άριστο αισθητικό αποτέλεσμα ενισχύει σημαντικά την ψυχολογία των ασθενών, γεγονός υψίστης σημασίας για την τελική έκβαση των θεραπειών, που έχουν ως στόχο την πλήρη ίαση.
Ερώτηση: Πώς αντιμετωπίζετε τον φόβο ή την αναβλητικότητα που πολλές γυναίκες νιώθουν απέναντι στον προληπτικό έλεγχο;
Το αίσθημα του φόβου ή της αναβλητικότητας, ως ένα βαθμό, είναι φυσιολογικό και αναμενόμενο, ωστόσο δεν μπορεί να αποτελεί εμπόδιο στον τακτικό προληπτικό έλεγχο για το μαστό. Η σωστή ενημέρωση, η ακριβής παρουσίαση της εκάστοτε κατάστασης και η επεξήγηση με απλούς και κατανοητούς όρους είναι ένας τρόπος να καταλάβουν οι γυναίκες τη μεγάλη σημασία του προληπτικού ελέγχου και την ακόμα μεγαλύτερη σημασία της πρώιμης διάγνωσης ενός όγκου στο μαστό. Οι γυναίκες πρέπει να κατανοήσουν ότι ο προληπτικός έλεγχος δεν αποτελεί υποχρέωση, αλλά πολύτιμο δώρο στον εαυτό τους.
Ερώτηση: Ποιο είναι το μήνυμά σας προς τις γυναίκες – αλλά και προς τους άνδρες, που επίσης μπορεί να νοσήσουν – με αφορμή τον μήνα Οκτώβριο και τη σημασία της πρόληψης.
Ο καρκίνος του μαστού, στις μέρες μας, αποτελεί το συχνότερο καρκίνο στο γυναικείο πληθυσμό, ενώ εξαιρετικά σπάνια εμφανίζεται και στους άνδρες. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, στις αναπτυγμένες χώρες, μεταξύ τον οποίων και η Ελλάδα, υπολογίζεται ότι μία στις οκτώ γυναίκες θα νοσήσει κάποια στιγμή στη ζωή της από καρκίνο του μαστού (περίπου 12%). Η πρόληψη αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα όπλα που διαθέτει η ιατρική επιστήμη για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Ειδικότερα, στον καρκίνο του μαστού, όταν πρόκειται για εύρημα του προληπτικού ελέγχου, η ίαση επιτυγχάνεται στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, αποφεύγοντας, μάλιστα, τις περισσότερες φορές, μακροχρόνιες θεραπείες. Με απλά λόγια, η πρόληψη σώζει ζωές.
Το μήνυμά μου, λοιπόν, προς όλους είναι πως δεν έχουν να φοβούνται τίποτα, να ακολουθούν τις οδηγίες των ιατρών τους, να είναι τυπικές με τους καθορισμένους προληπτικούς ελέγχους τους και να έχουν εμπιστοσύνη στον μαστολόγο τους. Η γνώση είναι δύναμη, η πρόληψη είναι σοφία!
Αθανάσιος Γ. Κοκολάκης
Τηλ. +30 6947075220